Ο ΠΑΤΗΡ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ
Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη
Τῶν ἐπαγγελμάτων, ἔλεγε ξένος συγγραφεύς, καλῶς ἀποφαινόμενος, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, προορισμοῦ καὶ κλήσεως δέονται τρία, τό τε ἐκκλησιαστικὸν καὶ τὸ στρατιωτικὸν καὶ τὸ περὶ τὰς καλὰς τέχνας. Τοιαύτης κλήσεως ἂν μετέχωσιν οἱ παρ᾿ ἡμῖν σήμερον στρατηγοῦντες καὶ οἱ τῶν καλῶν τεχνῶν δημιουργοὶ ἀδυνατῶ νὰ εἴπω, παρὰ τοῖς ἐκ τοῦ ἱεροῦ Κλήρου δέ, ἐπειδὴ περὶ τούτων ἑνὸς ὁ λόγος, ἐρημία μοὶ φαίνεται, ἐξέστω μοι εἰπεῖν, ὁλοσχερὴς τοῦ πράγματος. Λέγω δέ, ἐν τῇ Ἑλλαδικῇ χώρᾳ τῇ ἀπελευθέρῳ, διότι οὐ μόνον ἀποδημητὴς θρασὺς νὰ εἶναι πρέπει, ἀλλ᾿ ἰχνευτὴς ἀμφιδέξιος, ὁ ἐπιχειρήσων ν᾿ ἀνεύρῃ καὶ ν᾿ ἀποκαλύψῃ ἕνα ἄνδρα μοναστὴν ἢ θύτην τοῦ ἐπιτηδεύματος ἄξιον. Ἐγκατεσπαρμένοι δέ, εἴ τινες τοιοῦτοι, ἀνὰ τὰς φάραγγας καὶ ἐν ταῖς χαράδραις τοῦ Ἄθω, καὶ οὗτοι ὁδηγὸν ποιούμενοι τὸ «Σῴζων σῷζε τὴν σαυτοῦ ψυχὴν». Εἰκότως.
«Σέβομαι τοῦτο ὅ εἰμι», ἔγραφεν εἷς τῶν λογίων κληρικῶν, πρὸ πεντηκονταετίας, καὶ καλῶς θὰ εἶχεν ἂν πάντες οἱ ὁμόσχημοι ἐκείνῳ ἠδύναντο τὸ αὐτὸ νὰ αὐχήσωσιν. Ἀλλὰ πολλῷ βέλτιον θὰ ἦτο ἂν ὁ ἀείμνηστος ἔλεγεν ἁπλούστερον «Εἰμὶ τοῦτο ὅ εἰμι», ὅπερ θὰ ἦτο οἱονεὶ παράφρασις τοῦ ἀποστολικοῦ ρήματος, «Ἕκαστος ἐν ᾧ ἐκλήθη». Τί δὲ φέρτερον τούτου; Τοῦτο τὸ «εἰμὶ ὅ εἰμι» ἠδύνατο εἴπερ τις ἄλλος νὰ αὐχήσῃ ὁ ἐν ἀγνώστῳ τῆς γῆς γωνίᾳ ἄρτι ἀναπαυθείς, σεβάσμιος πατὴρ Διονύσιος.
Ἐκεῖνο ὅπερ ἦτο, ἦτο μοναστής, δηλ., θὰ εἴπωσιν οἱ ἀναγνῶσται: ζῶν ἀναχρονισμὸς ἐν ΙΘ´ αἰῶνι φθίνοντι, ἀλλ᾿ ἦτο. Δὲν τὸ ᾔσχυνε καὶ δὲν τὸ ᾐσχύνετο. Ἐπὶ ἑβδομήκοντα ὅλα ἔτη φορῶν τὸ σχῆμα ἐκεῖνο, τὸ τοσοῦτον ἀστόργως θεωρούμενον παρ᾿ ἡμῖν σήμερον, δὲν ἠμαύρωσε τὸν χαρακτῆρα, δὲν ἐταπείνωσε τὸ φρόνημα, δὲν ἠθέτησε τὰ ἐπηγγελμένα. Ἐὰν ἐγεννᾶτο πρὸ τοῦ Δ´ αἰῶνος, θὰ ἦτο Μάρτυς, ἐὰν μετὰ τὸν Δ´, Ὅσιος. Εἶχε τὴν θεόθεν κλῆσιν, περὶ ἧς ἀρχόμενοι εἴπομεν. Ἔζησεν ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ καὶ ἀπῆλθε τοῦ κόσμου χωρὶς νὰ κύψῃ τὴν ράχιν πρὸ οὐδενὸς ἄλλου ἢ τοῦ Ὑψίστου Θεοῦ.
Ὁ πατὴρ Διονύσιος ἔζη οὐχὶ μόνον φυσικόν, ἀλλὰ πνευματικὸν βίον. Ἐν μέσῳ τοσούτων νεκρῶν καὶ νεκροπομπῶν, αὐτὸς ἔζη, αὐτὸς ἔδρα. Ἦτο πνευματικός, ἦτο κήρυξ, προσηλυτιστής, κατηχητής, σχεδὸν ἀπόστολος. Οἱ ἐπισκεπτόμενοι αὐτὸν εἰς ὅσα ἀναχωρητήρια κατὰ καιροὺς μετήλλαξεν, εἰς ὅσα μονύδρια ἔκτισεν ἐκ διαλειμμάτων, ἔβλεπον ὁλόκληρον στρατιὰν πνευματικῶν τέκνων, ὑποτακτικῶν, προσηλύτων ἐξ Ἀγαρηνῶν καὶ Ἰσραηλιτῶν, νεοφωτίστων, περικυκλοῦσαν τὸν Γέροντα. Οὕτως ἐπεκαλεῖτο κατ᾿ ἐξοχήν. Ὁ γράψας τὸ φερώνυμον ἐν τῇ Ἀκροπόλει ἄρθρον, ὁ ἐμὸς συμπολίτης, κ. Α. Μ., πρὸς ὃν ὁ Διονύσιος ἦτο συγγενὴς πατρόθεν, ἔχει, πιστεύω, περὶ Διονυσίου ὕλην ἱκανήν, ὥστε νὰ γράψῃ τόμον ὁλόκληρον χαρακτηριστικῶν ἀνεκδότων. Ἐπιστέλλων αὐτῷ ὁ Διονύσιος, ὅστις ἦτο ἀρχαιοπρεπέστατος καὶ οὐδὲν ἠνείχετο νεωτερικόν, ἐπέγραφεν: «Τῷ ἀγαπητῷ μοι Ἀλεξάνδρῳ Δημητριάδῃ, ἀσπασίως». Ἐκ τοῦ ὀνόματος τοῦ πατρὸς ἐσχημάτιζε πατρωνυμικόν, τὰ δ᾿ ἐπώνυμα δὲν ἠσπάζετο.
Ἀλλὰ καὶ τὰ κύρια ὀνόματα τῶν συνδιαλεγομένων αὐτῷ ἐξηλλήνιζεν ἑκάστοτε ὁ Διονύσιος. Προστυχὼν Ζαφείρην τινὰ καλούμενον ἐν Σκιάθῳ ἀνέκραξε: «Ζαφείρης! Ζαφείρης! γατὶ εἶσαι;» καὶ μετέβαλεν αὐθαιρέτως τὸ ὄνομα αὐτοῦ εἰς Δημήτριον. Ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἰδίους αὐτοῦ ὑποτακτικούς, ἠγάπα νὰ τοῖς δίδῃ ὀνόματα προφητῶν μάλιστα. Τὸν ἕνα τοῦτον ἐκάλει Ἱερεμίαν, ὅστις καὶ ἔμεινεν ἄχρι τέλους πιστὸς τῷ Γέροντι, τὸν ἄλλον Σαμουήλ, τρίτον Μωυσῆν· ἄλλους ἐκάλει Ἀρτέμιον καὶ Θεόκλητον. Ἀλλ᾿ ἡ ἀπαρίθμησις τῶν ὑποτακτικῶν ἀπαιτεῖ ὁλόκληρον κατάλογον.
Ἦτο δὲ δόκιμος ἑλληνιστὴς ὁ ἀνήρ, καὶ τοσοῦτον ὥστε τὰς πρὸς λογίους ἐπιστολὰς αὐτοῦ ἔγραφεν ἐν ἀνθηρῷ Ἕλληνι λόγῳ, τὰ δὲ ὑπέρθυρα καὶ τὰς προμετωπίδας ὅλων τῶν ἀναχωρητηρίων, οἴκων καὶ κελλίων, ὅσα ποτὲ ἵδρυσεν, εἶχεν ἐμπλήσει ἐπιγραμμάτων Ἰαμβικῶν καὶ Ἡρωελεγείων. Ἐπί τινος κρήνης ἣν εἶχεν ἐγείρει παρὰ τὴν ἱερὰν μονὴν τὴν παρ᾿ αὐτοῦ ἀνακτισθεῖσαν τῆς ἐν Σκιάθῳ Εἰκονιστρίας, εἶχεν ἐπιγράψει, προτρέπων τὸν διαβάτην, ἀφοῦ πίῃ καὶ νιφθῇ διὰ τοῦ ὕδατος,
...τῆς καλλιρείθρου τῆσδε τῆς κρήνης, ξένε,
ψυχῆς τότε μνήσθητι Διονυσίου.
Εἰσερχόμενός τις παρὰ τῷ Διονυσίῳ, οἱασδήποτε τάξεως ἄνθρωπος καὶ ἂν ἦτο, ὑπὸ τηλικούτου κατελαμβάνετο σεβασμοῦ, ὥστε τὰ ἔχανε, κατὰ γράμμα. Ὁ Διονύσιος ἐδίδασκεν, ἐνουθέτει, ἐπέπληττεν, ἦτο δὲ τὰ μάλιστα διαλεκτικός. Ὁ Διονύσιος ἦτο, ὡς λέγουσιν, ἰδιότροπος, ἀλλ᾿ ἡ ἰδιοτροπία αὕτη, ἡ στρυφνότης μάλιστα, ἦτο ἀρετὴ τοῦ ἀνδρός. Ἰδών ποτε νεαρὰν γυναῖκα, ἐπιδεικτικῶς φοροῦσαν κόκκινα, τολμήσασαν νὰ πλησιάσῃ εἰς τὸ μονύδριον, «οἱ κόκκινοι διαβόλοι, τί θέλουν ἐδῶ;» ἀνέκραξε. Διδάσκων τοὺς παρ᾿ αὐτῷ ἐπισκέπτας δὲν ἠνείχετο διακοπὴν ἢ θόρυβον θύραθεν. Μιᾷ τῶν ἡμερῶν, νουθετοῦντος αὐτοῦ ἐν τῷ κελλίῳ τοὺς προσελθόντας, ὁ ὑποτακτικὸς τοῦ Διονυσίου Πέτρος, Βούλγαρος ἀγαθὸς ἀλλὰ καὶ μοναστὴς ἄριστος, ἔκραζεν ἔξωθεν τὴν γαλῆν, ἣν εἶχε καλέσει προσφυῶς εὐτελὲς ὄνομα: «Πατσαβούρα! Πατσαβούρα!» - «Κύριε ἐλέησον! Κύριε ἐλέησον!» ἀντεφώνει ὁ Διονύσιος ἀπορήσας ἐπὶ τῇ τόλμῃ. Καὶ οὐδεμία ἀμφιβολία, ὅτι θὰ ἐπέβαλεν εἰς τὸν ταλαίπωρον Πέτρον, πρὸς τῷ τακτικῷ βαρεῖ κανόνι, προσθέτους μετανοίας ἑκατὸν καὶ τρεῖς.
Τοιοῦτος ἀκραιφνὴς ἀνὴρ ἀσκητικὸς τὸν βίον, ὅσας καὶ ἂν εἶχεν ἀνωμαλίας ἢ ἀδυναμίας ἀνθρωπίνας, αἱ ἀνωμαλίαι καὶ ἀδυναμίαι αὗται δοκοῦσιν ἀρεταί. Διὰ τὸν Διονύσιον ὁ βίος ἦτο ἀδιάλειπτος ἀγὼν πνευματικός, οἱ πόνοι αὐτοῦ ἦσαν ἀρεταί, ἡ ζωή του ὅλη ἦτο σταδιοδρομία. Ὁ Διονύσιος ὑπέστη θλίψεις καὶ ἐξορίας, καὶ διῆλθεν ὅλον τὸν βίον του ξενιτευόμενος, «οὐκ ἔχων ὧδε μένουσαν πόλιν». Ἐν ταῖς νήσοις τοῦ Αἰγαίου, ἰδίως ἐν Ὕδρᾳ καὶ Σύρῳ, ἄπειρος ἦτο ἡ φήμη αὐτοῦ ὡς πνευματικοῦ, τοσαύτην δὲ ἤσκει γοητείαν ὁ «Γέροντας», ὥστε οἱ λόγοι αὐτοῦ ἐνομίζοντο ὡς χρησμοὶ αὐτόχρημα.
Πολλοὶ ἀπατηθέντες συνέχεον τὸν γηραιὸν πνευματικὸν πρὸς τοὺς μακρακιστάς, καὶ ἐνόμισαν, ὅτι ὁ Διονύσιος ἦτο ὀπαδὸς τοῦ συντάκτου τοῦ Λόγου. Τόσον ἀληθεύει τοῦτο, ὥστε ὁ Διονύσιος μᾶλλον, ἂν ἤθελεν, ἠδύνατο νὰ διεκδικήσῃ τὸν κ. Μακράκην ὡς ὀπαδὸν αὐτοῦ. Ὁ σεβάσμιος ἀγωνιστὴς τῆς Ὀρθοδοξίας ἦτο κατὰ γενεὰν ὅλην πρεσβύτερος τοῦ κ. Μακράκη καὶ δὲν ἀνέμενε βεβαίως τὴν ἐπιτολὴν τοῦ ἐκ Σίφνου διδασκάλου, ὅπως δανεισθῇ παρ᾿ αὐτοῦ ἰδέας καὶ πεποιθήσεις. Ὁ Διονύσιος ἀνῆκεν εἰς τὴν ἀρχαιοπρεπῆ ἐκείνην τάξιν τῶν μοναχῶν, τῶν Κολλυβάδων καλουμένων, ἧς ἦτο ὁ τελευταῖος σχεδὸν ἀντιπρόσωπος. Παρὰ τῶν Κολλυβάδων τούτων ἠθέλησε καὶ ὁ κ. Μακράκης νὰ μιμηθῇ τινα ἔθιμα, ὡς τὸ τῆς συχνῆς μεταλήψεως καὶ ἄλλα, καὶ ἀπέτυχεν, ὡς εἰκός. Διότι δὲν ἐδόθη εἰς κοσμικοὺς ἀνθρώπους νὰ μιμῶνται τὰ ἔθιμα τῶν ἀσκητικῶν ἐκείνων ἀνδρῶν, τῶν ἐν ἀμέμπτῳ πολιτείᾳ διαγαγόντων, οὐδ᾿ ἔξεστιν εἰς τοὺς ἐν τῇ τύρβῃ τοῦ κόσμου βιοῦντας νὰ παρῳδῶσι τὰ σεμνὰ καὶ ὑψηλὰ ἐκεῖνα πράγματα. Ἐντεῦθεν δὲ προῆλθεν ἡ σύγχυσις καὶ ὑπέλαβον πολλοὶ ὅτι ὁ Διονύσιος ἦτο μακρακιστής.
Ποία τις ἦτο ἡ κοινότης αὕτη τῶν Κολλυβάδων μοναχῶν, οὐ τοῦ παρόντος, διότι ἡ παρέκβασις τόσον μακρὰ θὰ ἦτο, ὥστε θὰ ἐχρησίμευεν ὡς πύλη πρὸς ἔξοδον τοῦ ἡμετέρου ἀρθριδίου. Σημειῶ μόνον ἐνταῦθα, ὅτι τὸ σκωπτικὸν ἐπίθετον ἀναξίως ἐδόθη αὐτοῖς ὑπὸ φθονερῶν τοῦ μοναστικοῦ βίου ἀπτήνων, λόγῳ ὅτι ἐκεῖνοι δὲν ἠνείχοντο καὶ δικαίως τὰ ἐν ταῖς Κυριακαῖς κόλλυβα καὶ μνημόσυνα, ἐπιμένοντες ἵνα ταῦτα γίνωνται ἐν τοῖς Σάββασι καὶ ταῖς καθημεριναῖς, κατὰ τὴν ἀρχαίαν τῆς ἐκκλησίας τάξιν, καὶ ὅτι ἐκ τῶν Κολλυβάδων ἦσαν ἐκ τῶν παλαιῶν λογίων πατέρων ὁ Κορίνθου Μακάριος, ὁ Νοταρᾶς, ἅγιος τιμώμενος, Ἀθανάσιος ὁ Πάριος καὶ Νικόδημος ὁ πολυγραφώτατος, ὁ Κύριλλος, ὁ Ἠλίας, ὁ Ἀρσένιος, καὶ ἄλλοι ἐνάρετοι πατέρες.
Μετὰ μακρὰν ξενιτείαν, μόλις τῷ ᾳωπβ´, ἐπανῆλθε τέλος ὁ Διονύσιος εἰς τὴν γενέθλιον νῆσον τὴν Σκίαθον, ὅπου ὑπερογδοηκοντούτης ἤδη ἔκτισε τὸ τελευταῖον αὐτοῦ ἀσκητήριον, ἐπὶ τοῦ γραφικωτάτου μικροῦ βουνοῦ τοῦ Προφήτου Ἠλιού. Παρὰ τὰς γηραιὰς ἐκείνας πλατάνους, ὧν τὴν μίαν περιστέφει δίδυμον κλῆμα, βαστάζον κατὰ περιφορὰν ἐνιαυτοῦ (μηδεὶς ὑπολάβῃ τέρας τὸ λεγόμενον) βότρυς ἀρκοῦντας νὰ ἐμπλήσωσι ὑπὲρ τοὺς ἑκατὸν κοφίνους, ἐξ ὧν ψωμίζονται τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, διότι οὐδεὶς θὰ ἦτο οὕτω θρασύς, ὥστε ν᾿ ἀναρριχθῇ εἰς τοὺς ἀκρέμονας, ὑπὸ τὴν σκέπην τοῦ μεγάλου τοῦ Ἰσραὴλ τερατουργοῦ καὶ δημεγέρτου, ἀπῆλθε ζηλωτὴς καὶ πυρίπνους ὡς ἐκεῖνος, τραχὺς τὴν εἰλικρίνειαν καὶ τομὸς τὴν γλῶσσαν ὡς ἐκεῖνος, πλήττων ἀθῴῳ τῇ γλώσσῃ, ὡς ἐκεῖνος ἔπληξεν «ἀθῴοις ταῖς χερσὶ» τοὺς ἱερεῖς τῶν προσοχθισμάτων. «Καθάπερ ποδήρει τῷ ζήλῳ κοσμούμενος», κατὰ τὴν βαθεῖαν τὴν ἔννοιαν φράσιν τοῦ ἱεροῦ μελῳδοῦ, ἀπῆλθε γηραιὸς ἤδη ν᾿ ἀναπαυθῇ ἐκ τῶν τοσούτων παλαισμάτων, καὶ τελέσας τὸν δρόμον ἀπεδήμησε πρὸς τὸν ἀθλοθέτην καὶ βραβευτὴν Χριστόν. Σπένδω δάκρυ θαλερὸν ἐπὶ τοῦ τάφου τοῦ γεραροῦ τῆς Ὀρθοδοξίας ἀγωνιστοῦ, οὗ ἡ μνήμη εἴη ἄφθιτος καὶ ἀγήρως.
(1888)
